نيافت و از اين كار دست كشيد . « 1 » نكاتى كه در بناى شهرها بايد رعايت كرد : ابن خلدون در ساختن شهرهاى جديد ، رعايت چند نكته را ضرورى مىداند : 1 ) ايجاد برج و باروها و حصارهاى استوار در اطراف شهر تا از راه ديده‌بانى و مراقبت ، مهاجمين را تارومار كنند و با شبيخون دشمن روبرو نشوند . 2 ) براى اينكه شهر به محيط اطراف خود مسلط باشد و بهتر بتواند با خطرات احتمالى و حملهء دشمنان مقابله كند ، بهتر است كه در مناطق مرتفع و كوهستانى ساخته شود . 3 ) براى تأمين سلامت اهالى بايد شهرها را در مناطق خوش آب‌وهوا و سالم بنيان نهاد . 4 ) چون آب يكى از ضروريات زندگى است ، بايد حتى الامكان شهرها را در كنار دريا يا رودخانه‌ها و يا در نزديكى چشمه‌هاى گوارا بوجود آورد . 5 ) بايد كوشيد كه در مجاورت هر شهر ، چراگاههاى خرم بوجود آورد تا هم به بهبود هواى شهر كمك كند و هم مرتع مناسبى براى حيوانات باشد . 6 ) به درختكارى در شهرها و اطراف آنها بايد توجه كرد ؛ چه گذشته از تأثيرى كه در تصفيهء هواى شهر دارد در سوخت و پخت‌وپز و تأمين تير براى سقف اتاقها و غيره چوب ضرورت قطعى دارد . اين بود خلاصه‌اى از نظريات ابن خلدون راجع به راه ايجاد شهرهاى نوبنياد . « 2 » مواد اصلى ساختمانها در شهرهاى نوبنيادى كه به دست اقوام دور از تمدن ساخته شده ، غالبا مواد و ابزار كافى به كار نرفته است . ولى پس از آن‌كه شهرها رو به آبادى مىرود و جمعيت آنها فزونى مىيابد ، طبعا پيشه‌وران ، هنرمندان و ارباب حرف و صنايع نيز در آن زياد مىشوند ، و به عمران و آبادى و ساختن بناهاى محكم و استوار كمك مىكنند . ابن خلدون ، مواد اصلى ساختمانهاى عصر خود را عبارت از سنگ ، آهك ، سنگهاى تراشيده و صاف ، مرمر و كاشى و شبه و صدف و شيشه مىداند ، و متذكر مىشود كه اگر شهرى در اثر امنيت و آرامش و رواج صنعت و تجارت وضع خوبى داشته باشد ، در حيات عموم طبقات اجتماعى منعكس مىشود و مخصوصا مىنويسد « زندگانى قاضى ، بازرگان ، صنعتگر ، بازارى و امير و شرطى ( پاسبان ) اين شهر با زندگى همان اصناف در شهر عقب‌مانده تفاوت خواهد داشت . » « 3 » ارزاق و كالاها در شهرها : ابن خلدون كالاها و مواد مورد احتياج مردم را به دو دسته تقسيم مىكند : 1 ) مواد ضرورى زندگى كه براى ادامهء حيات ضرورت دارد : مانند گندم ، جو ، باقلا ، نخود ، دانهء خلر ، حبوبات ؛ چاشنىها ؛ پياز و سير . دوم ) مواد تفننى نظير خورشها ، ميوه‌ها ، انواع پوشيدنيها و اثاث و ابزارخانه و مركوبها و ساختمانها و بناها . « 4 » چگونه اخلاق شهرنشينان به فساد مىگرايد ؟ ابن خلدون ، محقق و جامعه‌شناس معروف قرون وسطى ، پس از ذكر مقدمه‌اى ، مىگويد ، هرقدر بر جمعيت و آبادى و تفنن شهرها افزوده شود ، به همان نسبت ، بهاى نيازمنديهاى مردم زياد مىشود و خراج و ماليات افزايش مىيابد . نتيجهء وضع باجها اين است كه فروشندگان كالاها ، اجناس خود را گران مىكنند ، زيرا كليهء بازاريان و بازرگانان باجها را حساب مىكنند و آنها را روى كالاها و اجناس خود مىافزايند و كليهء مخارجى را كه براى بدست آوردن اجناس متحمل مىشوند و حتى مخارج خودشان را بر

--> ( 1 ) . ر ك : همان . ص 682 . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 687 - 683 . ( 3 ) . همان . ص 714 . ( 4 ) . ر ك : همان . ص 717 .